Kilitbahir Kalesi’nin yonca planlı mimarisi ve savunma rolü

Çanakkale’nin Eceabat ilçesinde bulunan Kilitbahir Kalesi, 1462-1463 yıllarında inşa edilen yapısı ve boğaz savunmasındaki stratejik konumuyla öne çıkıyor. Kale, günümüzde Kilitbahir Kale Müzesi olarak ziyaret edilebiliyor.

Çanakkale Boğazı’nın en dar kesiminde, Avrupa yakasında denize hâkim bir yamacın eteğine inşa edilen kale, Anadolu kıyısındaki Çimenlik Kalesi’nin tam karşısında yer alıyor. Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığının verilerine göre yapı, Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’un fethinin ardından boğazların güvenliğini sağlamaya yönelik çalışmaları kapsamında 1462-1463 yıllarında kuruldu.

Fatih Sultan Mehmet, İstanbul Boğazı’nda Rumeli Hisarı ile sağlanan denetimin benzerini Çanakkale Boğazı’nda da oluşturmak amacıyla karşılıklı iki kale yaptırdı. Avrupa yakasında Kilitbahir Kalesi, Anadolu yakasında ise Kale-i Sultaniye olarak bilinen Çimenlik Kalesi inşa edildi. İki savunma yapısı sayesinde boğazdan geçen gemilerin kontrol edilmesi ve gerektiğinde deniz yolunun top ateşiyle kapatılması amaçlandı. Kalelerin karşılıklı konumlandırılması, topların ateş alanlarının kesişmesini sağlayarak boğazdan izinsiz geçişleri güçleştirdi.

Osmanlı dönemindeki adıyla Kilid-ül Bahir, denizin kilidi anlamını taşıyor. Kalenin adı da yapının bu işlevinden geliyor.

Yonca biçimli iç kale

Kilitbahir Kalesi’ni Osmanlı döneminin diğer savunma yapılarından ayıran en belirgin özellik, alışılmış kare veya dikdörtgen planlarından farklı mimarisi. Kale, dış surlar, iç kale ve merkezde yükselen ana kule olmak üzere üç temel bölümden meydana geliyor. Birbirine bağlanan üç yuvarlak bölümden oluşan iç kale, yukarıdan bakıldığında üç yapraklı bir yoncayı andırıyor.

Yonca biçimindeki surların merkezinde yükselen ana kule, savunma sisteminin en önemli bölümünü oluşturuyor. Kulenin çevresindeki yuvarlak avlular ve bunları kuşatan yüksek taş duvarlar, farklı yönlerden gelebilecek saldırılara karşı koruma sağlamak amacıyla tasarlandı. Denize bakan duvarlardaki top mazgalları da boğazı ateş altında tutmaya uygun biçimde yerleştirildi. Yaklaşık 30 metre yüksekliğindeki merkez kulede geçmişte ahşap katların bulunduğu, mimari kalıntılardan anlaşılıyor.

Kanuni döneminde yeni kule eklendi

Kalenin yapımında büyük ölçüde kaba yontulmuş taşlar kullanıldı. Kapı ve pencere açıklıklarında beyaz mermer, kemerli bölümlerinde ise tuğla malzemeye yer verildi. Dış surlar, savunmayı güçlendirmek amacıyla çevresindeki hendeklerle birlikte düzenlendi. Geçmişte kuzey ve güney yönlerindeki giriş kapılarına, hendeklerin üzerine kurulan köprülerden ulaşılıyordu.

1541 yılında Kanuni Sultan Süleyman döneminde kapsamlı bir onarımdan geçirilen kalenin güney kesimi genişletildi. Bu çalışmalar sırasında yapıya ikinci bir avlu ve güney uçta silindirik biçimli yeni bir kule eklendi. Sarıkule olarak bilinen bu yapı, kalenin savunma kapasitesini artırmak amacıyla oluşturuldu. Sultan Abdülaziz döneminde 1870 yılında yeniden düzenlenen yapının kuzey kesimindeki bazı duvarları, 1893-1894 yıllarında II. Abdülhamid döneminde tekrar inşa edildi.

Kale çevresinde gelişen tarihî yerleşim

Kalenin inşası, çevresindeki yerleşimin gelişmesinde de etkili oldu. Bugünkü Kilitbahir köyü, kalenin etrafında şekillenen Osmanlı dönemi yapılarıyla tarihî bir yerleşim niteliği taşıyor. Tarihi Alan Başkanlığının kayıtlarına göre köyde Fatih Camii, Cahidi Sultan Camii, Tabip Hasan Camii, Uşşaki Dergâhı, tarihî çeşmeler, geleneksel konutlar ve hamam kalıntıları bulunuyor.

Kilitbahir Kalesi, Cumhuriyet döneminde de çeşitli onarım ve koruma çalışmalarından geçti. 2011-2013 yılları arasında gerçekleştirilen restorasyonun ardından, 2015 yılında kalenin müze olarak düzenlenmesine yönelik çalışmalar başlatıldı. Günümüzde Kilitbahir Kale Müzesi olarak ziyaret edilebilen yapı, tarihî mimarisi ve boğaz savunmasındaki rolünü anlatan düzenlemelerle kültürel miras alanı olarak değerlendiriliyor.

Çanakkale Boğazı’nın iki yakasında karşılıklı yükselen Kilitbahir ve Çimenlik kaleleri, geçmişte deniz geçişlerini denetlemek amacıyla oluşturulan savunma sisteminin izlerini koruyor. Beş asrı aşan geçmişi, kendine özgü geometrik planı ve boğaza hâkim konumuyla Kilitbahir Kalesi, bölgenin tarihî ve kültürel mirasını yansıtmaya devam ediyor.