Türkolog Hayat Aras, Azerbaycan müziğinin tarihini anlattı

Eğitimci ve Türkolog Hayat Aras, kaleme aldığı yazıda Azerbaycan müziğinin sözlü gelenekten profesyonel sanata uzanan yolculuğunu, halk danslarını, makamlarını ve geleneksel çalgılarını ele aldı.

Eğitimci ve Türkolog Hayat Aras, “Azerbaycan Müziğinin Tarihi ve Kültürü” başlıklı yazısında, Azerbaycan müziğinin 20. yüzyılın başlarına kadar sözlü bir nitelik taşıdığını, halkın günlük yaşamından beslendiğini ve Muğam ile Aşık sanatında profesyonel özellikler kazandığını ifade etti.

Tarihsel kaynaklar

Aras, Azerbaycan müziği hakkındaki ilk bilgilerin Gobustan ve Gemikaya kaya resimlerinden elde edildiğini; “Kitabi-Dede Korkut” ile Nizâmî-i Gencevî ve Muhammed Fuzûlî’nin eserlerinde Orta Çağ’ın müzik hayatı, türleri ve çalgıları hakkında zengin bilgiler bulunduğunu aktardı. Safiyeddin Urmevi, Abdülkadir Meragi, Mirzebey ve Mir Möhsün Nevvab gibi bilim insanlarının risalelerinde ise Azerbaycan müziğinin teorik temellerinin işlendiğini kaydetti.

Halk müziği ve dansları

Yazıya göre halk müziğinin önemli bir bölümünü düğün ve yas törenlerinde söylenen ağıt ile mersiyeler oluşturuyor. Şarkı, dans, aşık sanatı ve muğam türlerinden meydana gelen halk müziğinde kadın dansları sakin, zarif ve lirik; erkek dansları ise canlı, güçlü ve coşkulu bir karakter taşıyor. Halk danslarının çoğu solo icra edilirken, halay, yallı, yordu-yordu ve cengi gibi çift ve grup dansları da bulunuyor.

Makamlar ve ritim yapısı

Azerbaycan halk müziğinde Rast, Şur, Segâh, Şüşter, Bayatı-Şiraz, Çargâh ve Hümayun adlı yedi ana makam kullanılıyor. Hayat Aras, Rast makamının kahraman ve cesur danslar için, Segâh ile Şur makamlarının ise kadın danslarında daha çok tercih edildiğini belirtti. Besteci Üzeyir Hacıbeyov’un “Azerbaycan Halk Müziğinin Temelleri” adlı eserinden alıntı yapan Aras, ❝Ritmik yapısına göre Azerbaycan halk müziği, belirgin metrik ölçüye sahip müzik ve ölçüsüz müzik olarak ikiye ayrılır.❞ ifadelerini aktardı. Aras, Azerbaycan müziğinin oktavda 17 basamak içeren mikrointerval yapısına sahip olduğunu da ifade etti.

Çalgılar ve orkestralar

Azerbaycan halk müziğinde Tütek, Balaban ve Zurna nefesli; Tar, Saz, Ud ve Kanun telli; Kemençe yaylı; Def, Nağara ve Goşa Nağara vurmalı çalgılar arasında sıralanıyor. 19. yüzyılda yaşayan Sadıkcan’ın 11 telli Azerbaycan Tarı’nın yaratıcısı olduğu ve “Tar’ın Babası” olarak anıldığı ifade edildi.

Yazıda ayrıca, 4 Ekim 1920’de müzik aletlerinin millileştirildiği, 1 Mayıs 1932’de Üzeyir Hacıbeyov’un ilk notalı Azerbaycan halk çalgıları orkestrasını kurduğu, Ocak 2000’de ise Azerbaycan Devlet Filarmonisi bünyesinde Azerbaycan Devlet Halk Çalgıları Orkestrası’nın oluşturulduğu bilgileri paylaşıldı. 5 Aralık 2012’de Azerbaycan Tarı çalma sanatının UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne dahil edildiği de kaydedildi.